Zomerse prenten

BP144 productie LR 113Juni is de zomermaand, want of je nu klassiek of meteorologisch redeneert: altijd begint de zomer in juni. De langste dag, de meeste zon, vakantie in aantocht, overal bloemen. Zomer zorgt voor aangename momenten in het leven. In de prentkunst is er vanouds aandacht voor de seizoenen geweest en er zijn dus ook veel zomerse beelden grafisch vastgelegd.

Al in de zestiende eeuw verschenen series prenten met de seizoenen, die vaak een beetje rebusachtig waren, omdat er zoveel mogelijk aspecten van het seizoen in verwerkt werden. Altijd als ik het woord zomer hoor, komen bij mij de onsterfelijke regels van Starings Oogstlied boven: ‘Sikkels klinken; sikkels blinken; ruisend valt het graan.’ Laten we wat prenten van de zomer bekijken om in de stemming te komen.
Door A.J. Vervoorn




BP144 productie LR 114BP144 productie LR 115
F. Hart Nibbrig

De zomer vraagt om kleur en toen aan het eind van de negentiende eeuw in de prentkunst de grote kleurenexplosie begon, was met name de lithografie een techniek om zomerse beelden te maken. Meer dan met etsen of houtsneden kan ‘sfeer’ opgeroepen worden en de professionele lithografen drukten perfect in meerdere kleuren. Ferdinand Hart Nibbrig (1866-1915) heeft een paar prachtige litho’s in kleur nagelaten. Hij is vooral bekend als schilder, maar heeft toch ook enige tientallen prenten gemaakt. De meeste zijn portretlitho’s voor de reeks Bekende Tijdgenooten, waarvan bijvoorbeeld het in roodbruin gedrukte portret van de beeldhouwer Pier Pander uit 1895 indrukwekkend is. Overigens was Hart Nibbrig als student op de Rijksakademie ook een begaafd amateurwielrenner en de kleurenaffiches die hij later voor de Simplex rijwielfabriek op steen tekende, betekenden voor hem dus meer dan alleen een betaalde opdracht.


Na 1910 heeft hij gewerkt in Zoutelande op Walcheren en de litho ‘Zomer’ (150x220 mm) lijkt daar gesitueerd te moeten worden. Op de voorgrond golven de goudgele graanvelden, doorsneden door een landweg. Tegen een achtergrond van duinen ligt een dorpje met groen geboomte. De lucht is stralend blauw met een enkel wolkenstreepje. De zonnewarmte straalt haast voelbaar uit het koren en van de rode pannendaken. De titel onderstreept dat het bij deze prent niet gaat om topografie, maar om sfeer. De jaren vóór de Eerste Wereldoorlog waren zonnig en deze litho ademt dezelfde sfeer als het gedicht ‘Zomer’ van de ooit zo geliefde dichter C.S. Adama van Scheltema. In 1902 verscheen het in diens bundel Van Zon en Zomer en het vers begint zo:
‘De grote zomerdag staat open
En bouwt zijn weelde over de aarde’
Is dat niet met woorden gezegd wat Hart Nibbrig ons op steen laat zien?

BP144 productie LR 116Th. Nieuwenhuis
Ongeveer een decennium eerder was al een andere zomer op steen getekend door Theo Nieuwenhuis (1866-1951). Deze vertegenwoordiger van de jugendstil was in ons land een grote vernieuwer van de decoratieve grafiek. Zijn kalenders en boekversieringen zijn nog steeds van een bijzondere frisheid. Voor het tijdschrift Hollandsche Revue maakte Nieuwenhuis in 1897 een fraaie bijlage van vier pagina’s (187x150 mm per pg.) rond het gedicht ‘Zomer’ van Hélène Lapidoth-Swarth (1859-1941). Deze min of meer geheel vergeten dichteres bezong in dit sonnet met verheven zinnen Koning Zomer. Nieuwenhuis heeft in pasteltinten haar woorden verbeeld en daardoor van de vergetelheid gered.

‘Den schoot vol schoven, die zijn armen stroken, Droomt Koning Zomer onder hooge boomen. Een kroon van rozen toomt zijn lokkenstroomen: Zijn luchtblauwe oogen lachen, loom geloken.

O schoone Trooster! Laat mij tot u komen En zaamlen ‘t bloos-ooft door uw hand gebroken En ‘t rood gebloemte zoet van tooverroken, Waar ‘t aan uw voeten ademt zomerdroomen. Een gouden bij zuigt honig uit uw rozen. Een blauwe vlinder houdt uw lip voor d’open Kelk van een sprookjesbloem en blijft er poozen.

Komt in uw hand een lijster vleugeldoopen En durven duiven op uw schouder kozen, Zoude ik alleen van u geen vreugd dan hopen?’

Het is even opletten om deze woorden te vatten, maar om de kunstzinnige kwaliteit van Nieuwenhuis op juiste waarde te schatten zijn de woorden toch nodig. Het contrast tussen de ouderwetse dichterstaal (zo betekent ‘toverroken’ niet hasj, maar betoverende geuren) en de moderne artistieke vormgeving is groot! De litho is van minstens vier stenen perfect gedrukt in tere kleuren.


Daan de Vries

Van een geheel andere opvatting is het zomerse beeld dat Daan de Vries (1895-1959) in hout sneed. Voor de maand augustus van zijn houtsnedekalender voor 1916 toonde hij de eigentijdse strandgenoegens van twee levenslustige jongedames. Er stonden toen nog geen files richting strand op zomerse dagen en de dames hadden rust en ruimte in Scheveningen of Zandvoort. Vooral de uiterst gewaagde badpakken trekken de aandacht. Bij de een hangt een schouderbandje frivool naar beneden en bij de ander is de opengewerkte split een wuft detail van het pak. Wij Nederlanders hadden geen last van de wereldoorlog en genoten van de zomer!

Bijzonder aan deze houtsnede (300x200 mm) is dat hij in blauw is gedrukt, wat de frisheid van de buitenlucht benadrukt. In zwart gedrukt, zoals vrijwel altijd bij houtsnedes gebeurt, zou het aanzienlijk minder zomers zijn. Voor de overige bladen van de opmerkelijke kalender gebruikte De Vries diverse andere kleuren. Het werk van deze graficus is altijd onderbelicht gebleven, ofschoon zijn werk ook al wel in het beroemde houtsnedenummer van Wendingen uit 1919 was opgenomen. Dit blad toont hoe hij de houtstructuur wist uit te buiten voor het beeld, zoals we dat ook van bijvoorbeeld S. Jessurun de Mesquita kennen.

BP144 productie LR 118W. Arondeus
In 1929 verscheen de Senefelder-kalender voor 1930 en dat is voor mij een van de fraaiste lithografische producten uit de Nederlandse steendrukkerij. Nu had de Amsterdamse drukkerij die zich noemde naar de uitvinder van de lithografie, ook een uitstekende reputatie en diende de kalender natuurlijk als visite kaartje. De twaalf bladen zijn in meerdere kleuren gedrukt meestal met goud erbij. De ontwerpen zijn van de kunstenaar Willem Arondeus (1894-1943). De maand juli (415x215 mm) is hier aan de zomer gewijd, zoals blijkt uit de regels onder het calendarium: ‘Zon te zamelen is zomers taak.’ Een monumentale omkadering in paars omlijst het geheel. Onder de tekst is een symbolisch beeld van de zomer te zien: een vrouw met een zak appels op haar rug. Een boomtak beschermt haar tegen de vol schijnende zon en onder in beeld staat een bijenkorf waar de zomerse honing in verzameld wordt.
De veelzijdige Arondeus was niet alleen graficus, maar vooral ook monumentale schilder en daarnaast een gezaghebbend publicist over kunst. In de Tweede Wereldoorlog werd hij actief in het verzet tegen de Duitsers, die hem in 1943 fusilleerden.


BP144 productie LR 117L. Anning-Bell
Geen kunsttijdschrift is ooit zo invloedrijk geweest als het Engelse blad The Studio, dat vanaf 1894 verscheen. Wie in Europa rond 1900 in de kunstwereld wilde meetellen, moest toch op zijn minst een keer genoemd zijn in The Studio. Voor berichten uit de Nederlandse kunst- en tentoonstellingswereld heeft Ph. Zilcken een tijd gezorgd.
Naast de artikelen gaf het blad een aantal jaren ook originele grafiek als bijlage mee. De meeste prenten zijn litho’s. omdat die techniek zich makkelijk voor grote oplagen leent, maar ook houtsnedes en etsen zaten erbij. Ook van een verstaalde etsplaat kunnen grote aantallen gedrukt worden.
Een van de meest zomerse prenten heb ik altijd de litho ‘Battledore’ (250x175 mm) van Laure R.T. Anning-Bell gevonden. De kunstenares had het vak geleerd van de beroemde Alphonse Legros, een Franse graficus die vanaf 1866 in Londen woonde en daar als docent veel invloed had. Deze litho zat bij The Studio in 1897, in rood gedrukt. We zien twee meisjes die aan het badmintonnen zijn, typisch zo’n spel waar het zomer voor moet zijn om dat buiten op het gras te doen. Sport en spel zijn natuurlijk bij uitstek Engelse zaken, maar als onderwerp voor grafiek toch redelijk apart. Met een enorme zwierigheid is de beweging vastgelegd. In wolken van luchtige jurken en lang loshangend haar springen de meisjes op blote voeten omhoog om het pluimballetje op hun racket (battledore) te vangen. Hun monden staan open, zoals gebeurt wanneer je omhoog kijkt. Een levendige, zomerse buitenprent!
De zomer is voor vele grafici inspirerend geweest, en talloze andere prenten geven beelden van dit seizoen weer. Misschien is het zomerweer ook een reden om lekker buiten te werken en tekenend vast te leggen wat later tot ets, litho of houtsnede kan worden uitgewerkt. Wie zou er nu nog weten wat een korenschoof of garve is, als deze zomerse delen van de oogst met hun markante vormen op de akkers niet waren vastgelegd op prenten? Alleen al die oogst van hooi en koren heeft vóór abstractie toesloeg een rijke prentenoogst opgeleverd, maar daar is hier geen plaats meer voor.

 

 

 

 

 

 

Twitter

Social media

twitterFacebook

Contact

Stip Media

Louise de Colignystraat 15 

1814 JA Alkmaar

+3172 531 49 78

info@boekenpost.nl