Paarden en mensen

Prentkunst001Geen dier is voor de ontwikkeling van onze samenleving van zo’n groot belang geweest als het paard. Het leverde energie en vervoer en als toegift ook nog voedsel. Elke grote verovering (soms een lelijk woord voor omwenteling van culturen) is ondenkbaar zonder de legers met hun paardenvolk. Alexander de Grote, Djengis Khan,

de Romeinen, onze Tachtigjarige Oorlog, allemaal gingen ze gepaard met grote hoeveelheden paarden voor het trekken van wapentuig en het verplaatsen van de legertros. Het paard Pegasus en dat van Troje en de Apocalyptische Ruiters hebben mythische proporties en bijna alle standbeelden van machthebbers tonen een man te paard, terwijl heiligen als Sint Maarten en Sint Joris nooit zonder paard te zien zijn. Ook nu nog zitten mensen met geld en/of aanzien graag (hoog) te paard en zorgt deze luxefunctie voor de horsificatie van ons buitengebied, terwijl het werkpaard uit zicht is verdwenen en alleen nog als pk in de gemotoriseerde wereld voortleeft. Door A.J. Vervoorn


Het is niet verwonderlijk dat de belangrijke maatschappelijke rol van het paard veel sporen heeft nagelaten in de taal. Talloze woorden en uitdrukkingen uit de paardenwereld vullen boeiende bladzijden in de Dikke Van Dale en elke stadsmens weet wat het betekent als iemand over het paard getild is of dat je het paard niet achter de wagen moet spannen. Ook in de prentkunst is het paard in zijn verschillende relaties tot de mens ruim terug te vinden en een kleine bloemlezing volgt hier.

Prentkunst002Militair
Tot en met de Eerste Wereldoorlog zijn paarden voor het leger enorm belangrijk geweest. De cavalerie was vaak doorslaggevend in de veldslag en de Prins van Oranje, bijgenaamd de Held van Waterloo, heeft zelfs zijn paard laten opzetten uit dankbaarheid voor bewezen diensten! Huzaren hadden de mooiste uniformen en een groep oefenende cavalerie op de hei was een dankbaar thema voor bijvoorbeeld Breitner. Ofschoon G.H. Breitner (1857-1923) natuurlijk in de eerste plaats als schilder bekend is, heeft hij toch ook etsen gemaakt. Zijn bekendste ets is Rustende Cavalerie die waarschijnlijk in 1891- 1893 is gemaakt en in een oplage gedrukt. Ergens op de hei zijn de huzaren afgestegen en zien we een paar groepen paarden en ruiters. Centraal in beeld kijken we tegen de achterkant van twee paarden die door een man worden vastgehouden. De voorstelling is zeer ruimtelijk opgezet en in een levendige, snelle stijl getekend. De soms diep gebeten lijnen zorgen voor een sterke zwart-witwerking, wat een boeiende ets oplevert. Ook van een groep veldartillerie heeft Breitner een ets gemaakt waarop een groep ruiters die een kanon meevoeren staat afgebeeld. Maar ja, slepen met een kanon is natuurlijk minder levendig dan verspreide huzaren met losse paarden!

Landbouw
Minstens zo belangrijk als de militaire functie is voor de mensheid eeuwenlang de rol geweest die het paard in de landbouw speelde. Ongeveer alles wat nu door de tractor wordt gedaan, rustte vroeger via het haam op de schouders van het paard. Het ploegen en eggen, het trekken van wagens en andere machines, het uitrijden van mest en het binnenhalen van de oogst: voor alles werd het paard ingespannen. Op vele prenten is dat werkende paard al dan niet met meewerkende boer te zien. Een aantrekkelijk onderwerp, omdat het landschap ook altijd een rol speelt naast de activiteiten van mens en paard. Prachtige voorbeelden zijn te vinden in het grafisch oeuvre van Pieter Dupont (1870-1911). Vooral toen hij de kopergravure ging beoefenen vanaf 1898 verschenen prenten die nog steeds treffen als meesterwerken en ook door tijdgenoten meteen zo gezien werden. Dupont had geen eigentijdse voorgangers die eigen concepten in de gravuretechniek uitvoerden, alleen als interpretatie van bestaande werken werd de techniek beoefend. In 1900 trouwde Dupont en ging hij in Frankrijk wonen waar zijn grafisch werk ook zeer gewaardeerd werd: op de wereldtentoonstelling in Parijs in 1900 was ook een afdeling grafische kunst en Dupont won de gouden medaille met een van zijn eerste gravures: een ploegpaard.

Uit 1902 stamt de hierbij afgebeelde gravure van een rustend ploegpaard. Het paard lijkt hetzelfde dier van de eerdere gravure, maar de technische beheersing is gegroeid en de prent is lichter en ruimer van opzet. Het dier staat gebogen over de ploeg uit te rusten. Onder zijn buik zien we eerst een eg liggen en daarachter weer een tweespan voor een ploeg met de boer erachter. De omgeploegde kleivoren zijn gedetailleerd gegraveerd en tonen een van nature grafisch landschap. Boven de horizon hangen fraaie wolken, die de compositie een enorme diepte geven. Van de verstaalde plaat van dit meesterwerk werden in 1903 drukken als bijlage van de Gazette des Beaux-Arts opgenomen.


Prentkunst003Voor de koets

Het aangespannen paard heeft vóór de komst van het gemotoriseerd vervoer de mens in koets en paardentram vervoerd van hot naar haar. De postkoets volgde een vaste route en de rijke mens volgde in zijn karos zijn eigen pad. Op lange reizen moesten de paarden onderweg gewisseld worden, het tempo lag niet hoog en het comfort liet ook te wensen over. Binnen de grote steden is gedurende een kleine eeuw de paardentram het volkse vervoermiddel bij uitstek geweest voor degenen die geen huurrijtuig konden betalen. Klachten over de paardenpoep op straat gingen aan de hedendaagse over hondenpoep vooraf. Niemand heeft in de prentkunst het grotestadsleven zo veelzijdig, humoristisch en grafisch vakkundig vastgelegd als Honoré Daumier (1808-1879). De paardentram en zijn passagiers hebben hem geïnspireerd tot diverse litho’s. Bij Daumier is het menselijk gedrag natuurlijk belangrijker dan het paard, dus op de litho uit 1856 zien we nog net de rug van de koetsier van de paardentram en moeten we het paard erbij denken. Het gaat om een dubbeldekker, omnibus geheten, waar ook de open bovenverdieping goed bezet is met Parijzenaars. Helaas! Er valt een stevig regenbuitje en dan was je als dekpassagier nat. De gezichtsuitdrukkingen spreken boekdelen, alleen de conducteur die binnen onder het bord ‘complet’ staat, kijkt tevreden. Het onderschrift verwijst naar dat bord: ‘Quinze centimes un bain complet….. parole, c’est pas payé!’ Een koopje dus, zo’n ‘compleet’ bad. De paarden op Daumiers prenten zijn meestal afgebeulde en magere scharminkels voor de tram of de kar met lading.

Prentkunst004Het rijpaard
Van oudsher zit de machthebber hoog te paard. Zelf houd je overzicht en de mensen kijken tegen je op, letterlijk en figuurlijk. De bereden politie maakt daar nog steeds gebruik van. Leren paardrijden hoort dus bij de opvoeding van sommigen, maar de ruitersport kent intussen natuurlijk vele duizenden ruiters voor wie het alleen om de sportieve prestatie gaat van het springen of de dressuur. Voor de meisjes van de ponyclub is het knuffelen en verzorgen vaak nog het belangrijkste. Maar paardrijden moet je leren en dat valt niet altijd mee. De Nederlandse beeldcommentator van het menselijk doen en laten Alexander Ver Huell (1822-1897) heeft diverse tekeningen aan dat leren paardrijden van de gezeten burgerij gewijd. Zijn humor mist de mildheid van tijdgenoot Daumier, maar was toch vaak raak. Uit een van zijn series schetsen stamt de litho met twee van die heren. We zien een jonge man met hoge hoed op een paard zitten, ongetwijfeld een Leidse student. In geen andere stad kan ik me een schutting voorstellen waarop het Griekse woord ‘philoi’ (vrienden) zou staan! De student moet het paardrijden nog onder de knie krijgen: het paard staat er verkrampt bij en de ruiter straalt ook geen gemak uit. Het straatschoffie kijkt verbolgen naar zoveel onmacht. Met kennersblik neemt een wandelende dandy de ruiter en het paard in ogenschouw, sigaartje in de ene hand en wandelstok in de andere. ‘Nou, jij ménageert je paard ook niet!’ ‘’T is mijn paard niet- ‘t is van men vriend.’ U dient de benodigde bekakte toon zelf aan te vullen.

De paardenmarkt
Prentkunst005Nog steeds is in diverse plaatsen van ons land de jaarlijkse paardenmarkt een bezienswaardige gebeurtenis voor kijkers en kopers. Al die paarden voor ploegen, koetsen en ruiters moesten ergens vandaan komen en de paardenhandel en de paardenmarkt zorgen daarvoor. Regelmatig komen topprijzen voor spring- en dressuurpaarden in de publiciteit. In de twintigste jaargang (1859) van het befaamde blad Kunstkronijk verscheen de litho De Paardenmarkt door F.H.Weissenbruch op steen gezet naar een schilderij van de thans vergeten C.A.J. Schermer (1824-1915), die zich als schilder van paarden specialiseerde. De prent is met een lichtgroene kleursteen verrijkt en dat versterkt de sfeer van het aangename buitengebeuren in een boomrijke omgeving. De toelichting van Kunstkronijk spreekt voor zich. ‘Trouwens de natuurlijkheid der voorstelling, het goed bestudeerde van de koopwaar die hier wordt geveild, het karakteristieke in koopers en verkoopers, moest wel in het oog vallen en bewoog ook ons, niet alleen eene dergelijke voorstelling van den kunstenaar in de verloting op te nemen, maar ook deze door middel der lithographie meer algemeen bekend te maken. De plaat behoeft waarlijk geene nadere toelichting; wie onzer heeft niet ten minste eenige keeren in zijn leven de gelegenheid waargenomen, eene paardenmarkt, waar zich het volkskarakter zoo menigmaal op de eigenaardigste wijs openbaart en die zoo menige komische episode oplevert, in natura te aanschouwen.’ We leven intussen anderhalve eeuw later, maar sommige zaken zijn onveran
derd. 

Tal van andere prenten met mensen en paarden bestaan er nog: staatsieportretten, begrafenisstoeten, veldslagen, sportprenten, paarden bij de smid, in de stal enz. enz. Wie man en paard wil noemen kan vooruit!

 

 

Twitter

Social media

twitterFacebook

Contact

Stip Media

Louise de Colignystraat 15 

1814 JA Alkmaar

+3172 531 49 78

info@boekenpost.nl